Dlaczego liście zmieniają kolor jesienią
Ta sama gałąź może nosić liście zielone, żółte i czerwone. Nie wszystkie barwy pojawiają się w ten sam sposób, a drzewa nie zmieniają stroju jednocześnie. Przyjrzyj się procesom zachodzącym w liściu, potem wybierz jedną koronę do jesiennych obserwacji.
Zieleń słabnie, inne barwniki stają się widoczne
Chlorofil uczestniczy w pochłanianiu światła potrzebnego do fotosyntezy i nadaje liściom zieloną barwę. W jesiennym liściu jest stopniowo rozkładany. Żółte i pomarańczowe karotenoidy były obecne już wcześniej, ale przy dużej ilości chlorofilu ich kolor nie dominował. Gdy zieleni ubywa, łatwiej je zobaczyć.
Czerwień ma inny przebieg. W liściach niektórych gatunków jesienią powstają antocyjany, barwniki dające odcienie czerwone i purpurowe. Dlatego zdanie, że wszystkie jesienne kolory były ukryte w liściu przez całe lato, jest zbyt proste. Różne barwniki i ich proporcje tworzą efekt widoczny z leśnej drogi.
| Barwnik | Co wyjaśnia |
|---|---|
| Chlorofil | Dominującą zieleń i jej stopniowe zanikanie. |
| Karotenoidy | Żółcie i pomarańcze lepiej widoczne po ubytku chlorofilu. |
| Antocyjany | Czerwienie i purpurę, które u części gatunków rozwijają się jesienią. |
Kolor i opadanie to powiązane, odrębne procesy
W badaniu klonu cukrowego porównano zielone, żółte i czerwone liście dorosłych drzew. Autorzy mierzyli stężenie barwników, siłę utrzymywania liścia na gałązce i rozwój warstwy odcinającej przy ogonku. Czerwone i żółte liście miały mniej chlorofilu niż zielone, lecz różniły się również siłą przytwierdzenia.
To pokazuje, dlaczego sam kolor nie jest zegarem odmierzającym czas do opadnięcia. Wynik dotyczył określonego gatunku i warunków badania. Nie daje kalendarza opadania dla klonu zwyczajnego, buka czy dębu w Polsce. Własną obserwację zapisz osobno jako zmianę barwy i osobno jako utratę liści.
Dzień, temperatura i woda współtworzą jesień
Skracanie dnia, przebieg temperatury i dostępność wody wpływają na jesienne zmiany. Przymrozek nie jest jedynym warunkiem pojawienia się barw. Dwie korony w tej samej okolicy mogą zmieniać się w innym tempie. Sam odcień liścia nie pozwala rozstrzygnąć, jaka część różnicy wynika z pogody, a jaka z cech rośliny.
Fenologia opisuje daty kolejnych faz rozwoju, między innymi przebarwiania i opadania liści. Mapy IMGW powstają z obserwacji określonych roślin wskaźnikowych. Odczytaj gatunek oraz fazę, zanim porównasz mapę z własnym spacerem. Data początku jednej fazy nie oznacza, że cały las zmienił kolor tego dnia.
Zrób serię zdjęć jednej korony
Nasza propozycja do notesu: wybierz drzewo dobrze widoczne ze ścieżki i wracaj do jednego kadru. Zapisuj datę, obecność liści oraz to, czy zmiana dotyczy pojedynczych gałęzi, czy większej części korony. Fotografuj w podobnym świetle; oświetlenie i ustawienia aparatu mogą zmieniać odbiór barwy.
Jeśli pomiędzy wizytami minął tydzień, zapisz przedział, w którym dostrzegłeś zmianę. „Pierwsze żółte liście zauważone dzisiaj” jest uczciwszym opisem niż „dzisiaj drzewo zaczęło żółknąć”. Ten domowy sposób notowania nie jest protokołem pomiarowym IMGW. Pomaga za to odróżnić to, co widziałeś, od tego, czego się domyślasz.
Źródła opracowania
Tekst Świata Lasu powstał na podstawie poniższych materiałów. Przy każdej pozycji wskazujemy, jaką część tematu dokumentuje.
- The Color of Leaves: Where Does It Come From? ↗University of California Agriculture and Natural Resources. Barwniki, jesienny rozkład chlorofilu i udział warunków środowiskowych. Nie przenosimy terminów amerykańskich na polskie lasy.
- Association of red coloration with senescence of sugar maple leaves in autumn ↗Schaberg i współautorzy, Trees 22, 2008; USDA Forest Service. Wyniki badania klonu cukrowego: barwniki, siła utrzymywania liścia i warstwa odcinająca. Zakres badania jest wyraźnie oddzielony od polskiego atlasu.
- Fenologia i fenologiczne pory roku ↗IMGW-PIB, Agrometeo. Definicja obserwacji faz rozwojowych i zakres map. Ćwiczenie z notesem oraz fotografia powtarzalna są propozycją redakcyjną.