Jadwiga i Roman Kobendzowie: nauka, fotografie, Kampinos
W archiwum obok fotografii roślin leżą notatki terenowe, mapy i projekty ochrony przyrody. Wspólna historia Jadwigi i Romana Kobendzów zaczyna się od uważnego badania krajobrazu. Oboje pracowali nad poznaniem Puszczy Kampinoskiej, każde z perspektywy swojej dyscypliny.
Roślinność i rzeźba terenu
Roman Kobendza był botanikiem i dendrologiem. Jadwiga Kobendzowa, występująca w publikacjach także jako Kobendzina, zajmowała się geografią i geomorfologią. Ich rozprawy doktorskie z 1926 r. dotyczyły Puszczy Kampinoskiej: odpowiednio jej zbiorowisk roślinnych i geografii.
To rozróżnienie jest istotne. Jadwiga prowadziła własne badania wydm, sporządzała mapy i pracowała naukowo. W inwentarzu Archiwum PAN jej opracowania oraz zapiski terenowe tworzą wyraźną część kolekcji. Wspólny cel ochrony Puszczy łączył dwie samodzielne drogi zawodowe.
Las na szklanej kliszy
Roman zabierał w teren aparat wielkoformatowy. Fotografował rośliny, zbiorowiska i krajobrazy na szklanych płytach. Kwartalnik Kampinoskiego Parku Narodowego opisuje zachowane negatywy jako ważną część przedwojennej spuścizny badacza: rękopisy, zbiory oraz biblioteka zostały zniszczone podczas powstania warszawskiego.
Publikacja parku odsyła do konkretnych archiwaliów. Zdjęcie roślinności wydmy pod Truskawiem z 1925 r. ma wskazaną instytucję, zespół, jednostkę i numer. Taka metryka pozwala wrócić do właściwego obiektu. Fotografia z podpisem jest źródłem historycznym, którego znaczenie wykracza poza atrakcyjny widok starego lasu.
Porównując dawny i współczesny kadr, trzeba najpierw ustalić miejsce, porę roku i zakres widoku. Dwa zdjęcia różnych fragmentów Puszczy nie dowodzą zmiany całego krajobrazu. Archiwalny materiał staje się szczególnie użyteczny wtedy, gdy wiadomo, co dokładnie można z nim porównać.
Od badań do ochrony
Badania były podstawą starań o objęcie Puszczy ochroną. Kobendzowie uczestniczyli w przygotowywaniu projektów parku; Roman zmarł w 1955 r. Jadwiga kontynuowała te działania, a Kampinoski Park Narodowy utworzono w 1959 r. Później zasiadała w jego radzie.
Historia ta ma więcej etapów niż jedna data otwarcia. Obejmuje pracę terenową, dokumentowanie wartości przyrodniczej, wcześniejsze rezerwaty i przygotowywanie projektów. Ochrona dużego obszaru wymagała przełożenia obserwacji na opisy oraz granice, z którymi mogły pracować instytucje.
- 1926Oboje uzyskują doktoraty na podstawie badań Puszczy Kampinoskiej.
- 1950–1955Wspólnie opracowują projekty parku narodowego.
- 1959Powstaje Kampinoski Park Narodowy; Jadwiga uczestniczy w pracach jego rady.
Co zostało po pracy w terenie
Zespół III–299 w Archiwum PAN obejmuje nie tylko biografie. Są w nim materiały naukowe, korespondencja, fotografie oraz dokumenty działalności organizacyjnej. Inwentarz rozdziela dokumenty obojga badaczy i wskazuje ich datowanie. Jest dobrym początkiem samodzielnego poszukiwania, ponieważ prowadzi od ogólnej opowieści do konkretnych teczek.
Podczas następnego spaceru można spojrzeć na Puszczę podobnie: oddzielić to, co widać, od tego, co dopiero wymaga wyjaśnienia. Zanotować roślinność i ukształtowanie terenu, wrócić do tej samej okolicy, porównać obserwacje. To prosty sposób, by potraktować krajobraz jako przedmiot pytań.
Źródła opracowania
Tekst Świata Lasu powstał na podstawie poniższych materiałów. Przy każdej pozycji wskazujemy, jaką część tematu dokumentuje.
- Materiały Romana i Jadwigi Kobendzów, s. 22–47 ↗Archiwum Polskiej Akademii Nauk. Biografie i inwentarz zespołu III–299; oryginalne dokumenty, mapy i fotografie.
- Roman Kobendza: sto trzydziesta rocznica urodzin ↗Kampinoski Park Narodowy, Puszcza Kampinoska 1–2/2016. Praca terenowa, fotografie i starania o objęcie Puszczy ochroną.