ssaki, osiadły
Żubr
Bison bonasus
Największy ssak lądowy Europy: ciemnobrązowy olbrzym z garbem w kłębie, brodą i krótkimi rogami, uratowany przed wymarciem dzięki hodowli.
- Rodzina
- krętorogie
- Wielkość
- długość ciała byka 240 do 300 cm, masa 580 do 920 kg; krowy są często mniejsze i lżejsze
- Długość życia
- brak pewnych danych
- W ciągu roku
- osiadły
- Ochrona
- ścisła
- Kiedy obserwować
- I–XIIWidoczny przez cały rok.
Fot. Charles J. Sharp, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, zdjęcie pomniejszone
_male_Bia%C5%82owieza.jpg){kind=link}
W terenie
Jak rozpoznać
- 01 / CECHA
Sylwetka
Masywny przód z wysokim garbem w kłębie i wyraźnie węższy, krócej owłosiony zad. Nogi dość długie; z boku zwierzę wygląda jak klin opadający ku tyłowi.
- 02 / CECHA
Głowa i rogi
Krótka broda pod pyskiem i grzywa na spodzie szyi. Rogi mają obie płcie: krótkie, czarne, zakrzywione ku górze i do przodu, rosnące przez całe życie.
- 03 / CECHA
Stado
Krowy z cielętami i młodzieżą chodzą w stadach, dorosłe byki często same albo w małych grupach i dołączają do krów w czasie rui. Zimą, w mrozy, żubry łączą się w większe stada.
- 04 / CECHA
Bezpieczeństwo
Żubr wygląda na spokojnego, ale to dzikie, ciężkie i szybkie zwierzę. Nie zbliżaj się do niego, tylko spokojnie się wycofaj, także po zmroku, kiedy łatwo go nie zauważyć; nie wchodź między krowę a cielę.
Tropy i ślady
Co zostawia
- TROP
Trop racicowy
Duży, zaokrąglony odcisk dwóch szerokich racic, przypominający trop bydła. Raciczki odbijają się dopiero w głębokim błocie albo śniegu.
Nie pomyl: Trop łosia jest podobnie duży, ale wydłużony i spiczasty; trop bydła wygląda jak żubrzy, więc liczy się miejsce i inne ślady.
- ODCHODY
Placki
Duże, płaskie placki podobne do krowich, latem miękkie, zimą zbitsze i bardziej włókniste. Leżą na leśnych drogach, łąkach i przy miejscach dokarmiania.
Nie pomyl: Bydło domowe zostawia takie same placki; w głębi puszczy, z dala od pastwisk, wskazują żubra.
- ZEROWANIE
Zdarta kora
Zimą i wczesną wiosną żubry zjadają także korę i pędy drzew; na pniach zostają jasne, podłużne rany po zębach.
Nie pomyl: Podobne rany zostawiają jelenie przy spałowaniu; żubra zdradzą dopiero duże tropy i placki w pobliżu.
- INNE
Tarzawisko
Wydeptane, piaszczyste albo gliniaste zagłębienie, w którym żubry się tarzają. Na okolicznych pniach zostają kłaki ciemnobrązowej sierści i wytarta kora.
Ślad rozstrzyga rozpoznanie tylko razem z miejscem i porą roku. Pojedynczy odcisk w rozmytym błocie bywa nie do oznaczenia i nie ma w tym nic wstydliwego.
Siedlisko
Gdzie szukać
Duże kompleksy leśne z mozaiką grądów, olsów i borów, przeplatane łąkami, polanami i dolinami rzek. Żeruje w lesie i na łąkach; zimą w wielu miejscach korzysta z dokarmiania.
Lasy, w których bywa najczęściej
Zwierzę nie jest przypisane do siedliska tak ściśle jak roślina. Lista mówi, gdzie spotyka się je najczęściej, a nie gdzie wyłącznie.
wrzesień
Kalendarz gatunku
| Zjawisko | styczeń | luty | marzec | kwiecień | maj | czerwiec | lipiec | sierpień | wrzesień, bieżący miesiąc | październik | listopad | grudzień |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ruja | nie | nie | nie | nie | nie | nie | nie | tak | tak | tak | nie | nie |
| Cielęta | nie | nie | nie | nie | tak | tak | tak | nie | nie | nie | nie | nie |
| Zimowe stada i dokarmianie | tak | tak | tak | nie | nie | nie | nie | nie | nie | nie | nie | tak |
zjawisko trwanie występujeBieżący miesiąc: wrzesień.
Terminy zależą od pogody, wysokości nad poziomem morza i regionu. Kolumnę bieżącego miesiąca zaznaczyliśmy tłem.
Dane z obserwacji
Obserwacje w Polsce
Kiedy notowano
554 obserwacje o jakości badawczej z Polski w iNaturalist. Najwięcej w maju: 71.
W iNaturalist ta nazwa jest synonimem; liczby dotyczą gatunku Bos bonasus.
Liczby dla miesięcy
| Miesiąc | Wszystkie |
|---|---|
| Styczeń | 35 |
| Luty | 49 |
| Marzec | 56 |
| Kwiecień | 51 |
| Maj | 71 |
| Czerwiec | 36 |
| Lipiec | 59 |
| Sierpień | 63 |
| Wrzesień | 44 |
| Październik | 47 |
| Listopad | 17 |
| Grudzień | 26 |
Gdzie notowano
Rekordy z Polski w GBIF: 2302, w tym przypisanych do województw: 1703. Najwięcej w województwie podlaskim: 1618.
Rekordy w województwie
- 0 (brak rekordów)
- 1
- 2–4
- 5–19
- 20–1618
Poza mapą: 501 rekordów bez punktu przypisanego do kraju (bez współrzędnych albo na morzu) i 98 rekordów z punktem za granicą.
Liczby dla województw
| Województwo | Rekordy |
|---|---|
| Podlaskie | 1618 |
| Podkarpackie | 28 |
| Zachodniopomorskie | 25 |
| Warmińsko-mazurskie | 20 |
| Lubuskie | 5 |
| Mazowieckie | 3 |
| Wielkopolskie | 2 |
| Pomorskie | 1 |
| Śląskie | 1 |
| Dolnośląskie | 0 |
| Kujawsko-pomorskie | 0 |
| Lubelskie | 0 |
| Łódzkie | 0 |
| Małopolskie | 0 |
| Opolskie | 0 |
| Świętokrzyskie | 0 |
Jak czytać te liczby
Liczby pokazują, gdzie i kiedy ludzie notują przyrodę, a nie tylko, gdzie gatunek żyje. Zapisów przybywa tam, gdzie chodzi więcej obserwatorów, i w miesiącach, w których gatunek łatwo zauważyć albo sfotografować. Jeden duży zbiór danych, na przykład z jednego programu badań, potrafi przeważyć całe województwo.
Brak rekordów w województwie nie znaczy, że gatunku tam nie ma.
Obserwacje z iNaturalist o jakości badawczej i z otwartą licencją trafiają także do GBIF, więc część rekordów GBIF to te same spotkania. Dlatego obu liczb nie dodajemy.
Źródła: iNaturalist, obserwacje o jakości badawczej z Polski, odczyt 30 września 2026. Obserwacje mają licencje nadane przez ich autorów; pokazujemy tylko liczby. GBIF.org, dostęp 30 września 2026. Licencje rekordów zależą od zbioru danych (CC0, CC BY albo CC BY-NC); pokazujemy tylko zagregowane liczby.
Granice województw na mapie: © autorzy OpenStreetMap, geoBoundaries, ODbL 1.0.
Jak policzyliśmy te liczby
Liczby policzył potok pipelines/obserwacje/pobierz.mjs z publicznych interfejsów GBIF i iNaturalist. Nazwę łacińską z karty dopasowujemy dokładnie; gatunek bez pewnego dopasowania ma pustą wartość i zapisany powód. GBIF liczy rekordy obecności gatunku z kodem kraju PL wszystkich rodzajów: obserwacje terenowe, okazy zielnikowe i muzealne oraz dane z literatury. Województwo wynika z granic GADM, które GBIF przypisuje rekordom ze współrzędnymi; rekordy bez współrzędnych i z punktem za granicą liczymy osobno. iNaturalist liczy obserwacje o jakości badawczej z Polski według miesiąca obserwacji, a u roślin okrytonasiennych także obserwacje z adnotacją kwiatów albo owoców lub nasion. Obserwacje badawcze z iNaturalist z otwartą licencją trafiają też do GBIF, więc liczb z obu źródeł nie sumujemy.
Nie pomyl
Podobne gatunki
| Gatunek | Nazwa łacińska | Czym się różni |
|---|---|---|
| ŁośAlces alces | Alces alces | Łoś ma bardzo długie nogi, zwisający pysk i wydłużony, spiczasty trop; żubr jest masywny w przodzie, ma garb, brodę i krótkie rogi u obu płci. |
Dane
Ochrona, fakty i terminy
Status ochronny
Ścisła
Gatunek objęty ochroną ścisłą i wymagający ochrony czynnej (załącznik nr 1 rozporządzenia, lp. 2), z dodatkowym zakazem umyślnego płoszenia i niepokojenia. Obecne stada pochodzą z hodowli zachowawczej prowadzonej według Księgi Rodowodowej Żubrów.
Źródło: Rozporządzenie Ministra Środowiska w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt, tekst jednolity (Dz.U. 2022 poz. 2380), załącznik nr 1, lp. 2. Sprawdzono: 30 września 2026.
Fakty
Liczebność w Polsce
2820 żubrów, w tym 2626 w stadach wolnych (koniec 2023 roku)
Źródło: Białowieski Park Narodowy, Księga Rodowodowa Żubrów
Na świecie
11 180 żubrów (koniec 2023 roku)
Źródło: Białowieski Park Narodowy, Księga Rodowodowa Żubrów
Linie hodowlane
białowieska, czyli nizinna, oraz białowiesko-kaukaska
Źródło: Białowieski Park Narodowy, Księga Rodowodowa Żubrów
Terminy z tej karty
- ostoja
- Miejsce stałego przebywania zwierzyny, w którym może się rozmnażać i odchować młode.
- grąd
- Wielogatunkowy las liściasty, głównie dębowo-grabowy z lipą i klonem; kiedyś dominował na polskim niżu.
- ols
- Żyzny las olszowy na terenach stale podtopionych, bagnach i torfowiskach niskich.
- knieja
- Dawne, ciepłe słowo na duży, gęsty las; dziś żyje w opowieściach i nazwach.
Pełne wyjaśnienia są w słowniczku.
Skąd to wiemy
Opis nie został jeszcze zestawiony ze źródłem urzędowym: traktuj go jako wstępny. Status ochronny jest wyjątkiem i ma własne źródło powyżej.
- Białowieski Park Narodowy, Księga Rodowodowa Żubrów
- Białowieski Park Narodowy, komunikat Uwaga na żubry w Parku Pałacowym, 8 listopada 2024
- GIOŚ, Monitoring gatunków i siedlisk przyrodniczych: Żubr
- Wikipedia (ang.), European bison: terminy rui i wycieleń
Przegląd karty: 30 września 2026. Wymiary, terminy i długość życia są orientacyjne.
Ilustracje poglądowe z przezroczystym tłem. Pięć z nich powstało wcześniej dla koła roku i jest tu użytych ponownie bez zmian; pozostałe powstały dla atlasu w tym samym stylu. Rysunek pokazuje ogólny pokrój i układ barw, nie zastępuje fotografii ani klucza do oznaczania.
Fotografie pochodzą z Wikimedia Commons; autor i licencja stoją przy każdym zdjęciu, a strona pliku jest jedno kliknięcie dalej. Zdjęcia pomniejszyliśmy i przekodowaliśmy, nie zmienialiśmy tego, co pokazują. Przy wyborze sprawdzaliśmy nazwę gatunkową w kategoriach pliku, bo nazwa pliku bywa myląca.