Pierwsza pomoc po ukąszeniu żmii i ukłuciu kleszcza

Żmija zygzakowata to jedyny jadowity wąż żyjący w Polsce, a kleszcza pospolitego możesz złapać na każdym spacerze od wiosny do jesieni. W obu przypadkach liczy się kilka prostych decyzji w pierwszych minutach. Ten tekst zbiera zalecenia z aktualnych wytycznych pierwszej pomocy i z materiałów dla pacjentów; o badaniach i leczeniu decyduje lekarz.

Żmija: co zrobić od razu

1. Odejdź od węża i nie próbuj go łapać ani zabijać. Według pacjent.gov.pl najwięcej ukąszeń zdarza się właśnie przy takich próbach, a żmija jest gatunkiem chronionym.
2. Zadzwoń pod 112. Po ukąszeniu żmii poszkodowany powinien trafić do szpitala, także wtedy, gdy czuje się dobrze.
3. Zapewnij poszkodowanemu spokój i odpoczynek. Ukąszona część ciała ma pozostać nieruchoma, żeby ograniczyć rozprzestrzenianie się jadu.
4. Zdejmij z ukąszonej kończyny pierścionki, zegarek i ciasne ubranie.
5. Jeśli masz pod ręką wodę i mydło, przemyj ranę. Dalej postępuj tak, jak powie dyspozytor.

Objawy i surowica

Po ukąszeniu na skórze zwykle widać dwa ślady po zębach jadowych, a miejsce boli. Jeśli żmija wstrzyknęła jad, może pojawić się zaczerwienienie i zasinienie, narastający obrzęk, zawroty i bóle głowy, nudności i wymioty, przyspieszone tętno, spadek ciśnienia oraz wybroczyny i pęcherze.

Według pacjent.gov.pl w 30–60 procentach przypadków żmija kąsa na sucho, bez jadu. Jeśli po około 10 minutach nie ma obrzęku ani zaczerwienienia, jad prawdopodobnie nie został wstrzyknięty, ale i wtedy warto pokazać się lekarzowi, bo reakcja na jad bywa opóźniona. Najgroźniejsze są ukąszenia w okolicy twarzy i szyi oraz ukąszenia dzieci i osób starszych.

W szpitalu może się okazać, że potrzebna jest surowica przeciwjadowa i zastrzyk chroniący przed tężcem. Surowicę wytwarza się z surowicy końskiej, a przed podaniem sprawdza się, czy chory nie jest uczulony na białko końskie. Nie znajdziesz jej w apteczce na szlaku.

Jak nie dać się ukąsić

• Żmiję poznasz po ciemnym zygzaku na grzbiecie, znaku w kształcie litery X, Y albo V na głowie i pionowej źrenicy. Bywa szara, brunatna, a nawet czarna, więc sam kolor nie wystarczy.
• Żmija nie atakuje pierwsza i zwykle ucieka przed człowiekiem. Gdy zobaczysz wygrzewającego się węża, wycofaj się spokojnie albo obejdź to miejsce.
• Tam, gdzie żyją żmije, zakładaj wysokie, zakryte buty, a do zbierania jagód, malin i grzybów rękawiczki i bluzę z długim rękawem.
• Patrz pod nogi: żmije chętnie przebywają pod kamieniami, krzewami i wśród korzeni drzew. Dzieci niech idą za dorosłymi.
• Ukąszenia zdarzają się w ciepłych miesiącach, bo na zimę żmija zapada w sen zimowy.

Kleszcz: jak go usunąć

Kleszcza usuń od razu, gdy go zauważysz. Szybkie usunięcie, najlepiej w ciągu doby, wyraźnie zmniejsza ryzyko zachorowania. Nie chroni jednak przed kleszczowym zapaleniem mózgu: według Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH wirus wnika do organizmu natychmiast po ukłuciu, a najskuteczniejszą ochroną przed tą chorobą jest szczepienie.

1. Użyj pęsety albo przyrządu do usuwania kleszczy z apteki. Nie wyciągaj kleszcza palcami i nie usuwaj go igłą.
2. Chwyć kleszcza jak najbliżej skóry, nie ściskając jego odwłoka.
3. Wyciągnij go zdecydowanym, płynnym ruchem ku górze.
4. Zdezynfekuj miejsce ukłucia i dokładnie umyj ręce.
5. Zapisz datę ukłucia: od niej liczysz kolejne tygodnie obserwacji.

Po usunięciu: obserwuj skórę

Obserwuj miejsce ukłucia przez kilka tygodni; stacja sanitarno-epidemiologiczna w Oławie mówi o około 30 dniach. Rumień wędrujący to zaczerwienienie, które stopniowo się powiększa i często przybiera kształt pierścienia z jaśniejszym środkiem. Według rekomendacji towarzystwa epidemiologów ma ponad 5 cm średnicy i pojawia się od 3 do 30 dni po ukłuciu, a zaczerwienienie, które pojawia się i znika w ciągu 2 dni, jest zwykłym odczynem. Zniknięcie rumienia nie oznacza wyleczenia.

Rumieniowi mogą towarzyszyć objawy grypopodobne: gorączka, zmęczenie i bóle głowy. Kleszczowe zapalenie mózgu ma okres wylęgania 7–14 dni; najpierw przypomina grypę, a u części chorych w drugiej fazie przychodzą wysoka gorączka, silny ból głowy, światłowstręt i sztywność karku.

• Idź do lekarza, gdy wokół miejsca ukłucia pojawi się zaczerwienienie albo obrzęk.
• Idź do lekarza, gdy w skórze został większy fragment kleszcza.
• Idź do lekarza, gdy pojawi się wysoka gorączka, nudności lub wymioty, silny ból głowy albo zaburzenia neurologiczne.
• Jeśli nie umiesz usunąć kleszcza sam, zgłoś się do przychodni podstawowej opieki zdrowotnej albo do nocnej i świątecznej opieki zdrowotnej.

Nie wysyłaj kleszcza do badania. NFZ i towarzystwo epidemiologów tego nie zalecają, bo wynik mówi tylko o tym, czy kleszcz był nosicielem drobnoustrojów, a nie o tym, czy zaraził człowieka. Antybiotyku po samym ukłuciu nie bierze się na zapas: pacjent.gov.pl go nie zaleca, a o ewentualnej profilaktyce decyduje lekarz.