płazy i gady, osiadły
Żmija zygzakowata
Vipera berus
Jedyny jadowity wąż Polski: krępy, z ciemnym zygzakiem wzdłuż grzbietu i pionową źrenicą. Spotkana zwykle ucieka, a kąsa, gdy ktoś ją chwyci albo na nią nadepnie.
- Rodzina
- żmijowate
- Wielkość
- długość do około 80 cm, zwykle mniej
- Długość życia
- zwykle 5 do 10 lat
- W ciągu roku
- osiadły
- Ochrona
- częściowa
- Kiedy obserwować
- IV–IXNajlepiej widoczny w miesiącach: kwiecień, maj, czerwiec, lipiec, sierpień, wrzesień.
Fot. Józef Kazimierz Sokołowski, CC BY-SA 2.5, Wikimedia Commons, zdjęcie pomniejszone
W terenie
Jak rozpoznać
- 01 / CECHA
Zygzak
Ciemna, ciągła wstęga zygzakiem wzdłuż całego grzbietu, a po bokach rząd ciemnych plam. Na wierzchu głowy ciemny znak w kształcie litery X, Y albo V, a za okiem ciemna smuga ciągnąca się do szyi.
- 02 / CECHA
Ubarwienie
Samce są zwykle szare albo białawe z czarnym zygzakiem, samice brązowe albo miedziane z brązowym. Zdarzają się żmije całkiem czarne, u których zygzaka prawie nie widać.
- 03 / CECHA
Głowa i oko
Głowa płaska, trochę szersza od szyi, o trójkątnym zarysie. Źrenica pionowa, szczelinowata, tęczówka czerwonawa albo miedziana.
- 04 / CECHA
Zachowanie
Aktywna w dzień; rano wygrzewa się zwinięta na mchu, kępie wrzosu albo pniaku. Zaniepokojona głośno syczy i odpełza. Pierwsza nie atakuje: kąsa w obronie, gdy ktoś próbuje ją chwycić albo zada jej ból.
Słuchaj
Głos
Żmija nie ma głosu, ale zaniepokojona głośno syczy, wypuszczając powietrze. Syk to ostrzeżenie: zatrzymaj się i daj jej odejść.
Kiedy słychać
IV–IX
Nagrania dla tej karty jeszcze nie wybraliśmy. Opis słowny i zapis sylabami są niezależne od nagrania.
Tropy i ślady
Co zostawia
- INNE
Wylinka
Wąż zrzuca skórę w jednym kawałku, wywiniętą na lewą stronę jak zdjęta pończocha: cienką, półprzezroczystą, z odciśniętym wzorem łusek. Wylinki znajduje się w trawie, wrzosie i między korzeniami.
Nie pomyl: Po samej wylince trudno odróżnić żmiję od zaskrońca; nie zakładaj, że wąż, który ją zostawił, jest niegroźny.
Ślad rozstrzyga rozpoznanie tylko razem z miejscem i porą roku. Pojedynczy odcisk w rozmytym błocie bywa nie do oznaczenia i nie ma w tym nic wstydliwego.
Siedlisko
Gdzie szukać
Skraje lasów, polany, zręby, torfowiska, wrzosowiska i podmokłe łąki, w górach także hale. Kryje się pod kamieniami, krzewami i wśród korzeni, a wygrzewa w słońcu tuż obok kryjówki.
Lasy, w których bywa najczęściej
Zwierzę nie jest przypisane do siedliska tak ściśle jak roślina. Lista mówi, gdzie spotyka się je najczęściej, a nie gdzie wyłącznie.
wrzesień
Kalendarz gatunku
| Zjawisko | styczeń | luty | marzec | kwiecień | maj | czerwiec | lipiec | sierpień | wrzesień, bieżący miesiąc | październik | listopad | grudzień |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Wygrzewanie po zimie | nie | nie | tak | tak | nie | nie | nie | nie | nie | nie | nie | nie |
| Gody i walki samców | nie | nie | nie | tak | tak | nie | nie | nie | nie | nie | nie | nie |
| Narodziny młodych | nie | nie | nie | nie | nie | nie | nie | tak | tak | nie | nie | nie |
| Zimowanie | tak | tak | nie | nie | nie | nie | nie | nie | nie | tak | tak | tak |
zjawisko trwanie występujeBieżący miesiąc: wrzesień.
Terminy zależą od pogody, wysokości nad poziomem morza i regionu. Kolumnę bieżącego miesiąca zaznaczyliśmy tłem.
Dane z obserwacji
Obserwacje w Polsce
Kiedy notowano
949 obserwacji o jakości badawczej z Polski w iNaturalist. Najwięcej w maju: 160.
Liczby dla miesięcy
| Miesiąc | Wszystkie |
|---|---|
| Styczeń | 0 |
| Luty | 14 |
| Marzec | 74 |
| Kwiecień | 152 |
| Maj | 160 |
| Czerwiec | 126 |
| Lipiec | 126 |
| Sierpień | 152 |
| Wrzesień | 94 |
| Październik | 49 |
| Listopad | 1 |
| Grudzień | 1 |
Gdzie notowano
Rekordy z Polski w GBIF: 2658, w tym przypisanych do województw: 2107. Najwięcej w województwie małopolskim: 319.
Rekordy w województwie
- 44–99
- 100–199
- 200–319
Poza mapą: 534 rekordy bez punktu przypisanego do kraju (bez współrzędnych albo na morzu) i 17 rekordów z punktem za granicą.
Liczby dla województw
| Województwo | Rekordy |
|---|---|
| Małopolskie | 319 |
| Dolnośląskie | 259 |
| Śląskie | 208 |
| Zachodniopomorskie | 193 |
| Podkarpackie | 163 |
| Warmińsko-mazurskie | 155 |
| Podlaskie | 123 |
| Lubelskie | 100 |
| Pomorskie | 96 |
| Łódzkie | 91 |
| Opolskie | 88 |
| Świętokrzyskie | 83 |
| Wielkopolskie | 72 |
| Mazowieckie | 68 |
| Lubuskie | 45 |
| Kujawsko-pomorskie | 44 |
Jak czytać te liczby
Liczby pokazują, gdzie i kiedy ludzie notują przyrodę, a nie tylko, gdzie gatunek żyje. Zapisów przybywa tam, gdzie chodzi więcej obserwatorów, i w miesiącach, w których gatunek łatwo zauważyć albo sfotografować. Jeden duży zbiór danych, na przykład z jednego programu badań, potrafi przeważyć całe województwo.
Brak rekordów w województwie nie znaczy, że gatunku tam nie ma.
Obserwacje z iNaturalist o jakości badawczej i z otwartą licencją trafiają także do GBIF, więc część rekordów GBIF to te same spotkania. Dlatego obu liczb nie dodajemy.
Źródła: iNaturalist, obserwacje o jakości badawczej z Polski, odczyt 30 września 2026. Obserwacje mają licencje nadane przez ich autorów; pokazujemy tylko liczby. GBIF.org, dostęp 30 września 2026. Licencje rekordów zależą od zbioru danych (CC0, CC BY albo CC BY-NC); pokazujemy tylko zagregowane liczby.
Granice województw na mapie: © autorzy OpenStreetMap, geoBoundaries, ODbL 1.0.
Jak policzyliśmy te liczby
Liczby policzył potok pipelines/obserwacje/pobierz.mjs z publicznych interfejsów GBIF i iNaturalist. Nazwę łacińską z karty dopasowujemy dokładnie; gatunek bez pewnego dopasowania ma pustą wartość i zapisany powód. GBIF liczy rekordy obecności gatunku z kodem kraju PL wszystkich rodzajów: obserwacje terenowe, okazy zielnikowe i muzealne oraz dane z literatury. Województwo wynika z granic GADM, które GBIF przypisuje rekordom ze współrzędnymi; rekordy bez współrzędnych i z punktem za granicą liczymy osobno. iNaturalist liczy obserwacje o jakości badawczej z Polski według miesiąca obserwacji, a u roślin okrytonasiennych także obserwacje z adnotacją kwiatów albo owoców lub nasion. Obserwacje badawcze z iNaturalist z otwartą licencją trafiają też do GBIF, więc liczb z obu źródeł nie sumujemy.
Nie pomyl
Podobne gatunki
| Gatunek | Nazwa łacińska | Czym się różni |
|---|---|---|
| Zaskroniec zwyczajnyNatrix natrix | Natrix natrix | Zaskroniec ma dwie jasne, zwykle żółte plamy na tyle głowy, okrągłą źrenicę i długi, smukły ogon; nie ma zygzaka na grzbiecie. |
| Padalec zwyczajnyAnguis fragilis | Anguis fragilis | Padalec jest gładki i lśniący, ma powieki i mruga, a jego głowa przechodzi w tułów bez szyi. |
Dane
Ochrona, fakty i terminy
Status ochronny
Częściowa
Gatunek objęty ochroną częściową (załącznik nr 2 rozporządzenia, lp. 36), z dodatkowym zakazem umyślnego płoszenia i niepokojenia. Zabicie żmii jest zabronione, także blisko domu.
Źródło: Rozporządzenie Ministra Środowiska w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt, tekst jednolity (Dz.U. 2022 poz. 2380), załącznik nr 2, lp. 36. Sprawdzono: 30 września 2026.
Fakty
Długość
do około 80 cm
Źródło: Lasy Państwowe, Leśnoteka: Żmija zygzakowata
Młode
6 do 20 żywych młodych w sierpniu albo wrześniu
Źródło: Amphibian and Reptile Conservation Trust, Adder
Suche ukąszenia
w 30 do 60 procentach przypadków żmija kąsa bez wprowadzenia jadu
Źródło: Pacjent.gov.pl, Gdy zaatakuje żmija
Terminy z tej karty
- jajożyworodność
- Sposób rozmnażania, w którym jaja rozwijają się w ciele samicy, a młode wychodzą z osłonek tuż przed złożeniem albo w jego trakcie.
- wylinka
- Zrzucona zewnętrzna warstwa skóry gada: wąż zrzuca ją w jednym kawałku, jaszczurka w strzępach.
- bór
- Las z przewagą drzew iglastych, najczęściej sosny, na ubogiej i kwaśnej glebie.
- zrąb
- Powierzchnia, z której wycięto drzewa, przygotowana pod nowy las.
Pełne wyjaśnienia są w słowniczku.
Skąd to wiemy
Opis nie został jeszcze zestawiony ze źródłem urzędowym: traktuj go jako wstępny. Status ochronny jest wyjątkiem i ma własne źródło powyżej.
- Lasy Państwowe, Leśnoteka: Żmija zygzakowata
- Amphibian and Reptile Conservation Trust, Adder
- Pacjent.gov.pl, Gdy zaatakuje żmija
- Polska Rada Resuscytacji, Wytyczne ERC 2025: pierwsza pomoc
- NHS, Snake bites
Przegląd karty: 30 września 2026. Wymiary, terminy i długość życia są orientacyjne.
Ilustracje poglądowe z przezroczystym tłem. Pięć z nich powstało wcześniej dla koła roku i jest tu użytych ponownie bez zmian; pozostałe powstały dla atlasu w tym samym stylu. Rysunek pokazuje ogólny pokrój i układ barw, nie zastępuje fotografii ani klucza do oznaczania.
Fotografie pochodzą z Wikimedia Commons; autor i licencja stoją przy każdym zdjęciu, a strona pliku jest jedno kliknięcie dalej. Zdjęcia pomniejszyliśmy i przekodowaliśmy, nie zmienialiśmy tego, co pokazują. Przy wyborze sprawdzaliśmy nazwę gatunkową w kategoriach pliku, bo nazwa pliku bywa myląca.