płazy i gady, osiadły
Zaskroniec zwyczajny
Natrix natrix
Wąż wilgotnych lasów i brzegów wód, niejadowity i niegroźny dla człowieka; najłatwiej poznać go po dwóch jasnych, zwykle żółtych plamach na tyle głowy.
- Rodzina
- połozowate
- Wielkość
- samice do 130 cm, samce wyraźnie mniejsze
- Długość życia
- brak pewnych danych
- W ciągu roku
- osiadły
- Ochrona
- częściowa
- Kiedy obserwować
- IV–IXNajlepiej widoczny w miesiącach: kwiecień, maj, czerwiec, lipiec, sierpień, wrzesień.
Fot. Piotr.Wassermann, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons, zdjęcie pomniejszone
W terenie
Jak rozpoznać
- 01 / CECHA
Plamy na głowie
Na tyle głowy, w okolicy skroni, dwie jasne plamy, żółte, pomarańczowe albo białawe, obrzeżone od tyłu czarnymi plamami. Od nich pochodzi polska nazwa. U niektórych osobników plamy są blade albo słabo widoczne.
- 02 / CECHA
Sylwetka i oko
Długi i smukły, z długim, stopniowo zwężającym się ogonem. Źrenica okrągła, głowa owalna, słabo odgraniczona od szyi. Grzbiet oliwkowy, szary albo brunatny z drobnymi ciemnymi plamkami, bez zygzaka.
- 03 / CECHA
W wodzie
Świetnie pływa i nurkuje; często widać go płynącego z głową uniesioną nad wodą. Poluje głównie na żaby, traszki i ryby i połyka zdobycz żywcem.
- 04 / CECHA
Obrona
Złapany syczy i wydziela cuchnącą substancję, a czasem udaje martwego. Nie ma jadu i nie jest groźny dla człowieka.
Słuchaj
Głos
Zaskroniec nie wydaje innego głosu niż syk. Syczy głośno, gdy jest zaniepokojony, i czasem markuje uderzenie głową, choć nie ma jadu.
Kiedy słychać
IV–IX
Nagrania dla tej karty jeszcze nie wybraliśmy. Opis słowny i zapis sylabami są niezależne od nagrania.
Tropy i ślady
Co zostawia
- GNIAZDO
Jaja w kompoście
Białe, skórzaste, podłużne jaja zlepione w grona, znajdowane w kompoście i stertach liści, trocin albo obornika, gdzie rozkład daje ciepło. Kilka samic potrafi składać jaja w tym samym miejscu.
Nie pomyl: Jaszczurka zwinka zakopuje swoje jaja w piasku, nie w gnijących resztkach roślin.
- INNE
Wylinka
Długa, półprzezroczysta skóra zrzucona w jednym kawałku, często przy brzegu wody albo w stercie gałęzi.
Nie pomyl: Po samej wylince trudno odróżnić zaskrońca od żmii.
Ślad rozstrzyga rozpoznanie tylko razem z miejscem i porą roku. Pojedynczy odcisk w rozmytym błocie bywa nie do oznaczenia i nie ma w tym nic wstydliwego.
Siedlisko
Gdzie szukać
Brzegi jezior, stawów i rzek, łęgi, olsy, bagna i wilgotne łąki, także ogrody i wsie blisko wody. Jaja składa w nagrzewających się stertach gnijącej roślinności: w kompoście, stosach liści, trocin albo obornika.
wrzesień
Kalendarz gatunku
| Zjawisko | styczeń | luty | marzec | kwiecień | maj | czerwiec | lipiec | sierpień | wrzesień, bieżący miesiąc | październik | listopad | grudzień |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Wyjście z zimowania | nie | nie | tak | tak | nie | nie | nie | nie | nie | nie | nie | nie |
| Gody | nie | nie | nie | tak | tak | nie | nie | nie | nie | nie | nie | nie |
| Składanie jaj | nie | nie | nie | nie | nie | tak | tak | nie | nie | nie | nie | nie |
| Wylęg młodych | nie | nie | nie | nie | nie | nie | nie | tak | tak | nie | nie | nie |
| Zimowanie | tak | tak | nie | nie | nie | nie | nie | nie | nie | tak | tak | tak |
zjawisko trwanie występujeBieżący miesiąc: wrzesień.
Terminy zależą od pogody, wysokości nad poziomem morza i regionu. Kolumnę bieżącego miesiąca zaznaczyliśmy tłem.
Dane z obserwacji
Obserwacje w Polsce
Kiedy notowano
2388 obserwacji o jakości badawczej z Polski w iNaturalist. Najwięcej w maju: 463.
Liczby dla miesięcy
| Miesiąc | Wszystkie |
|---|---|
| Styczeń | 2 |
| Luty | 1 |
| Marzec | 38 |
| Kwiecień | 339 |
| Maj | 463 |
| Czerwiec | 450 |
| Lipiec | 340 |
| Sierpień | 336 |
| Wrzesień | 299 |
| Październik | 109 |
| Listopad | 9 |
| Grudzień | 2 |
Gdzie notowano
Rekordy z Polski w GBIF: 4577, w tym przypisanych do województw: 3671. Najwięcej w województwie podlaskim: 806.
Rekordy w województwie
- 67–99
- 100–199
- 200–806
Poza mapą: 888 rekordów bez punktu przypisanego do kraju (bez współrzędnych albo na morzu) i 18 rekordów z punktem za granicą.
Liczby dla województw
| Województwo | Rekordy |
|---|---|
| Podlaskie | 806 |
| Małopolskie | 349 |
| Mazowieckie | 308 |
| Zachodniopomorskie | 254 |
| Wielkopolskie | 253 |
| Podkarpackie | 240 |
| Dolnośląskie | 238 |
| Śląskie | 233 |
| Lubelskie | 183 |
| Łódzkie | 138 |
| Warmińsko-mazurskie | 134 |
| Lubuskie | 125 |
| Pomorskie | 124 |
| Kujawsko-pomorskie | 115 |
| Świętokrzyskie | 104 |
| Opolskie | 67 |
Jak czytać te liczby
Liczby pokazują, gdzie i kiedy ludzie notują przyrodę, a nie tylko, gdzie gatunek żyje. Zapisów przybywa tam, gdzie chodzi więcej obserwatorów, i w miesiącach, w których gatunek łatwo zauważyć albo sfotografować. Jeden duży zbiór danych, na przykład z jednego programu badań, potrafi przeważyć całe województwo.
Brak rekordów w województwie nie znaczy, że gatunku tam nie ma.
Obserwacje z iNaturalist o jakości badawczej i z otwartą licencją trafiają także do GBIF, więc część rekordów GBIF to te same spotkania. Dlatego obu liczb nie dodajemy.
Źródła: iNaturalist, obserwacje o jakości badawczej z Polski, odczyt 30 września 2026. Obserwacje mają licencje nadane przez ich autorów; pokazujemy tylko liczby. GBIF.org, dostęp 30 września 2026. Licencje rekordów zależą od zbioru danych (CC0, CC BY albo CC BY-NC); pokazujemy tylko zagregowane liczby.
Granice województw na mapie: © autorzy OpenStreetMap, geoBoundaries, ODbL 1.0.
Jak policzyliśmy te liczby
Liczby policzył potok pipelines/obserwacje/pobierz.mjs z publicznych interfejsów GBIF i iNaturalist. Nazwę łacińską z karty dopasowujemy dokładnie; gatunek bez pewnego dopasowania ma pustą wartość i zapisany powód. GBIF liczy rekordy obecności gatunku z kodem kraju PL wszystkich rodzajów: obserwacje terenowe, okazy zielnikowe i muzealne oraz dane z literatury. Województwo wynika z granic GADM, które GBIF przypisuje rekordom ze współrzędnymi; rekordy bez współrzędnych i z punktem za granicą liczymy osobno. iNaturalist liczy obserwacje o jakości badawczej z Polski według miesiąca obserwacji, a u roślin okrytonasiennych także obserwacje z adnotacją kwiatów albo owoców lub nasion. Obserwacje badawcze z iNaturalist z otwartą licencją trafiają też do GBIF, więc liczb z obu źródeł nie sumujemy.
Nie pomyl
Podobne gatunki
| Gatunek | Nazwa łacińska | Czym się różni |
|---|---|---|
| Żmija zygzakowataVipera berus | Vipera berus | Żmija jest krępa, ma zygzak na grzbiecie, pionową źrenicę i krótki ogon; nie ma jasnych plam na tyle głowy. |
| Padalec zwyczajnyAnguis fragilis | Anguis fragilis | Padalec jest krótszy, gładki i lśniący, ma powieki i nie ma plam na głowie. |
Dane
Ochrona, fakty i terminy
Status ochronny
Częściowa
Gatunek objęty ochroną częściową (załącznik nr 2 rozporządzenia, lp. 33), z dodatkowym zakazem umyślnego płoszenia i niepokojenia. Chronione są także jego jaja.
Źródło: Rozporządzenie Ministra Środowiska w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt, tekst jednolity (Dz.U. 2022 poz. 2380), załącznik nr 2, lp. 33. Sprawdzono: 30 września 2026.
Fakty
Długość
samica do 130 cm, samiec mniejszy
Źródło: Lasy Państwowe, Leśnoteka: Zaskroniec
Pokarm
głównie żaby, traszki, ryby i drobne gryzonie, połykane żywcem
Źródło: Lasy Państwowe, Leśnoteka: Zaskroniec
Obrona
udaje martwego i wydziela cuchnącą substancję
Źródło: Lasy Państwowe, Leśnoteka: Zaskroniec
Terminy z tej karty
- wylinka
- Zrzucona zewnętrzna warstwa skóry gada: wąż zrzuca ją w jednym kawałku, jaszczurka w strzępach.
- łęg
- Las nad rzeką, okresowo zalewany, z olszą, jesionem i wierzbami.
- ols
- Żyzny las olszowy na terenach stale podtopionych, bagnach i torfowiskach niskich.
Pełne wyjaśnienia są w słowniczku.
Skąd to wiemy
Opis nie został jeszcze zestawiony ze źródłem urzędowym: traktuj go jako wstępny. Status ochronny jest wyjątkiem i ma własne źródło powyżej.
Przegląd karty: 30 września 2026. Wymiary, terminy i długość życia są orientacyjne.
Ilustracje poglądowe z przezroczystym tłem. Pięć z nich powstało wcześniej dla koła roku i jest tu użytych ponownie bez zmian; pozostałe powstały dla atlasu w tym samym stylu. Rysunek pokazuje ogólny pokrój i układ barw, nie zastępuje fotografii ani klucza do oznaczania.
Fotografie pochodzą z Wikimedia Commons; autor i licencja stoją przy każdym zdjęciu, a strona pliku jest jedno kliknięcie dalej. Zdjęcia pomniejszyliśmy i przekodowaliśmy, nie zmienialiśmy tego, co pokazują. Przy wyborze sprawdzaliśmy nazwę gatunkową w kategoriach pliku, bo nazwa pliku bywa myląca.