płazy i gady, osiadły
Jaszczurka żyworodna
Zootoca vivipara
Mała, smukła, brązowa jaszczurka wilgotnych skrajów lasu i torfowisk; nie składa jaj, tylko rodzi młode, które od razu radzą sobie same.
- Rodzina
- jaszczurkowate
- Wielkość
- długość z ogonem około 15 cm
- Długość życia
- brak pewnych danych
- W ciągu roku
- osiadły
- Ochrona
- częściowa
- Kiedy obserwować
- IV–IXNajlepiej widoczny w miesiącach: kwiecień, maj, czerwiec, lipiec, sierpień, wrzesień.
Fot. Charles J. Sharp, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, zdjęcie pomniejszone
.jpg){kind=link}
W terenie
Jak rozpoznać
- 01 / CECHA
Sylwetka
Mała i smukła, z krótką, drobną głową, cienkimi nogami i długim ogonem. Z bliska wydaje się delikatna w porównaniu z krępą jaszczurką zwinką.
- 02 / CECHA
Ubarwienie
Brązowa, brunatna albo miedziana, zwykle z cienką ciemną kreską wzdłuż grzbietu i ciemnym pasem na bokach, obrzeżonym jasnymi plamkami. Zdarzają się osobniki niemal czarne. Nigdy nie ma zielonych boków jak samiec jaszczurki zwinki.
- 03 / CECHA
Spód
U samców brzuch pomarańczowy albo żółty w czarne kropki, u samic jaśniejszy, kremowy albo żółtawy.
- 04 / CECHA
Młode
Młode są bardzo ciemne, prawie czarne, i dopiero z wiekiem nabierają brązowych i miedzianych barw.
Tropy i ślady
Co zostawia
- INNE
Wylinka w strzępach
Jak inne jaszczurki zrzuca skórę kawałkami; strzępy leżą w mchu i przy kłodach, na których się wygrzewa.
Nie pomyl: Po samym strzępie wylinki nie odróżnisz gatunku jaszczurki; pomaga dopiero miejsce i obserwacja zwierzęcia.
Ślad rozstrzyga rozpoznanie tylko razem z miejscem i porą roku. Pojedynczy odcisk w rozmytym błocie bywa nie do oznaczenia i nie ma w tym nic wstydliwego.
Siedlisko
Gdzie szukać
Wilgotne skraje lasów, torfowiska, bory bagienne, podmokłe łąki i polany, pobocza leśnych dróg i rowów. Lubi miejsca, gdzie słońce pada na mech, kłodę albo kępę traw, a gęsta roślinność jest tuż obok.
Lasy, w których bywa najczęściej
Zwierzę nie jest przypisane do siedliska tak ściśle jak roślina. Lista mówi, gdzie spotyka się je najczęściej, a nie gdzie wyłącznie.
wrzesień
Kalendarz gatunku
| Zjawisko | styczeń | luty | marzec | kwiecień | maj | czerwiec | lipiec | sierpień | wrzesień, bieżący miesiąc | październik | listopad | grudzień |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Wygrzewanie po zimie | nie | nie | tak | tak | nie | nie | nie | nie | nie | nie | nie | nie |
| Gody | nie | nie | nie | tak | tak | nie | nie | nie | nie | nie | nie | nie |
| Narodziny młodych | nie | nie | nie | nie | nie | nie | nie | tak | nie | nie | nie | nie |
| Zimowanie | tak | tak | nie | nie | nie | nie | nie | nie | nie | tak | tak | tak |
zjawisko trwanie występujeBieżący miesiąc: wrzesień.
Terminy zależą od pogody, wysokości nad poziomem morza i regionu. Kolumnę bieżącego miesiąca zaznaczyliśmy tłem.
Dane z obserwacji
Obserwacje w Polsce
Kiedy notowano
1785 obserwacji o jakości badawczej z Polski w iNaturalist. Najwięcej w sierpniu: 434.
Liczby dla miesięcy
| Miesiąc | Wszystkie |
|---|---|
| Styczeń | 1 |
| Luty | 4 |
| Marzec | 88 |
| Kwiecień | 287 |
| Maj | 262 |
| Czerwiec | 177 |
| Lipiec | 301 |
| Sierpień | 434 |
| Wrzesień | 196 |
| Październik | 26 |
| Listopad | 4 |
| Grudzień | 5 |
Gdzie notowano
Rekordy z Polski w GBIF: 3641, w tym przypisanych do województw: 2697. Najwięcej w województwie podlaskim: 366.
Rekordy w województwie
- 42–99
- 100–199
- 200–366
Poza mapą: 918 rekordów bez punktu przypisanego do kraju (bez współrzędnych albo na morzu) i 26 rekordów z punktem za granicą.
Liczby dla województw
| Województwo | Rekordy |
|---|---|
| Podlaskie | 366 |
| Małopolskie | 314 |
| Dolnośląskie | 246 |
| Pomorskie | 228 |
| Podkarpackie | 222 |
| Mazowieckie | 191 |
| Śląskie | 173 |
| Zachodniopomorskie | 166 |
| Wielkopolskie | 153 |
| Warmińsko-mazurskie | 146 |
| Lubelskie | 126 |
| Łódzkie | 107 |
| Lubuskie | 80 |
| Świętokrzyskie | 72 |
| Kujawsko-pomorskie | 65 |
| Opolskie | 42 |
Jak czytać te liczby
Liczby pokazują, gdzie i kiedy ludzie notują przyrodę, a nie tylko, gdzie gatunek żyje. Zapisów przybywa tam, gdzie chodzi więcej obserwatorów, i w miesiącach, w których gatunek łatwo zauważyć albo sfotografować. Jeden duży zbiór danych, na przykład z jednego programu badań, potrafi przeważyć całe województwo.
Brak rekordów w województwie nie znaczy, że gatunku tam nie ma.
Obserwacje z iNaturalist o jakości badawczej i z otwartą licencją trafiają także do GBIF, więc część rekordów GBIF to te same spotkania. Dlatego obu liczb nie dodajemy.
Źródła: iNaturalist, obserwacje o jakości badawczej z Polski, odczyt 30 września 2026. Obserwacje mają licencje nadane przez ich autorów; pokazujemy tylko liczby. GBIF.org, dostęp 30 września 2026. Licencje rekordów zależą od zbioru danych (CC0, CC BY albo CC BY-NC); pokazujemy tylko zagregowane liczby.
Granice województw na mapie: © autorzy OpenStreetMap, geoBoundaries, ODbL 1.0.
Jak policzyliśmy te liczby
Liczby policzył potok pipelines/obserwacje/pobierz.mjs z publicznych interfejsów GBIF i iNaturalist. Nazwę łacińską z karty dopasowujemy dokładnie; gatunek bez pewnego dopasowania ma pustą wartość i zapisany powód. GBIF liczy rekordy obecności gatunku z kodem kraju PL wszystkich rodzajów: obserwacje terenowe, okazy zielnikowe i muzealne oraz dane z literatury. Województwo wynika z granic GADM, które GBIF przypisuje rekordom ze współrzędnymi; rekordy bez współrzędnych i z punktem za granicą liczymy osobno. iNaturalist liczy obserwacje o jakości badawczej z Polski według miesiąca obserwacji, a u roślin okrytonasiennych także obserwacje z adnotacją kwiatów albo owoców lub nasion. Obserwacje badawcze z iNaturalist z otwartą licencją trafiają też do GBIF, więc liczb z obu źródeł nie sumujemy.
Nie pomyl
Podobne gatunki
| Gatunek | Nazwa łacińska | Czym się różni |
|---|---|---|
| Jaszczurka zwinkaLacerta agilis | Lacerta agilis | Jaszczurka zwinka jest krępa, ma wysoką głowę i plamy z białym środkiem na grzbiecie, a samiec wiosną zielone boki. |
| Traszka zwyczajnaLissotriton vulgaris | Lissotriton vulgaris | Traszka ma gładką albo aksamitną skórę bez łusek i porusza się powoli; jaszczurka jest łuskowata i ucieka błyskawicznie. |
Dane
Ochrona, fakty i terminy
Status ochronny
Częściowa
Gatunek objęty ochroną częściową (załącznik nr 2 rozporządzenia, lp. 35), z dodatkowym zakazem umyślnego płoszenia i niepokojenia.
Źródło: Rozporządzenie Ministra Środowiska w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt, tekst jednolity (Dz.U. 2022 poz. 2380), załącznik nr 2, lp. 35. Sprawdzono: 30 września 2026.
Fakty
Długość
około 15 cm z ogonem
Źródło: Amphibian and Reptile Conservation Trust, Common lizard
Rozród
jaja rozwijają się w ciele samicy, młode rodzą się w sierpniu
Źródło: Amphibian and Reptile Conservation Trust, Common lizard
Zasięg
cała Europa, aż za koło podbiegunowe
Źródło: Amphibian and Reptile Conservation Trust, Common lizard
Terminy z tej karty
- jajożyworodność
- Sposób rozmnażania, w którym jaja rozwijają się w ciele samicy, a młode wychodzą z osłonek tuż przed złożeniem albo w jego trakcie.
- bór
- Las z przewagą drzew iglastych, najczęściej sosny, na ubogiej i kwaśnej glebie.
- ols
- Żyzny las olszowy na terenach stale podtopionych, bagnach i torfowiskach niskich.
Pełne wyjaśnienia są w słowniczku.
Skąd to wiemy
Opis nie został jeszcze zestawiony ze źródłem urzędowym: traktuj go jako wstępny. Status ochronny jest wyjątkiem i ma własne źródło powyżej.
Przegląd karty: 30 września 2026. Wymiary, terminy i długość życia są orientacyjne.
Ilustracje poglądowe z przezroczystym tłem. Pięć z nich powstało wcześniej dla koła roku i jest tu użytych ponownie bez zmian; pozostałe powstały dla atlasu w tym samym stylu. Rysunek pokazuje ogólny pokrój i układ barw, nie zastępuje fotografii ani klucza do oznaczania.
Fotografie pochodzą z Wikimedia Commons; autor i licencja stoją przy każdym zdjęciu, a strona pliku jest jedno kliknięcie dalej. Zdjęcia pomniejszyliśmy i przekodowaliśmy, nie zmienialiśmy tego, co pokazują. Przy wyborze sprawdzaliśmy nazwę gatunkową w kategoriach pliku, bo nazwa pliku bywa myląca.