Kto zostawił ten ślad?

Ślady mogą przetrwać dłużej niż sezon aktywności zwierzęcia. Stara dziupla, galas lub żerowisko nie potwierdzają jego obecności dzisiaj.

• GNIAZDO, NORA, DZIUPLA

  Gniazdo w rozwidleniu

  Bardzo staranna, głęboka czarka wciśnięta w rozwidlenie gałęzi, oblepiona porostami i pajęczyną tak, że z dołu wygląda jak zgrubienie kory.

  Wymiar: czarka około 8 cm średnicy

  Nie pomyl: Inne ptaki także używają porostów i pajęczyny. Sam budulec gniazda nie rozstrzyga gatunku; obserwuj z dystansu, bez podchodzenia do gniazda.

  ZiębaFringilla coelebs

• GNIAZDO, NORA, DZIUPLA

  Gniazdo w wykrocie

  Kubek z liści i mchu ukryty w niszy: pod talerzem korzeniowym, w skarpie, pod wykrotem albo w stercie chrustu. Gniazdo bywa dobrze osłonięte roślinnością.

  Nie pomyl: Strzyżyk buduje w podobnych miejscach kulistą budowlę z bocznym wejściem, nie otwarty kubek.

  RudzikErithacus rubecula

• GNIAZDO, NORA, DZIUPLA

  Wyściółka z mchu i sierści

  Dno dziupli albo skrzynki wypełnia gruba warstwa mchu z wgnieceniem wyłożonym sierścią i włosiem. Po lęgu zostaje zbita mata, często z resztkami skorupek.

  Nie pomyl: Modraszka używa podobnego materiału. Sam rozmiar i wyściółka gniazda nie rozstrzygają gatunku; nie otwieraj zajętych skrzynek ani dziupli.

  BogatkaParus major

• GNIAZDO, NORA, DZIUPLA

  Wylepiony otwór dziupli

  Zbyt duży otwór dziupli kowalik zwęża wałkiem z gliny i błota, aż zostaje wejście na jego miarę. Zaschnięta glina trzyma się kory latami i jest widoczna z ziemi.

  Nie pomyl: Glina wokół wlotu to charakterystyczna wskazówka, ale może pozostać po dawnym lęgu. Nie świadczy sama o obecnym zajęciu dziupli.

  KowalikSitta europaea

• ŚLAD ŻEROWANIA

  Nasiona wbite w korę

  Orzech, żołądź albo nasiono wciśnięte w szczelinę kory i rozkute dziobem. Pod takim miejscem leżą drobne odłamki łupin, nie całe wyłuskane szyszki.

  KowalikSitta europaea

• GNIAZDO, NORA, DZIUPLA

  Gniazdo za odstającą korą

  Ciasna, klinowata konstrukcja z gałązek i kory wciśnięta za odstający płat kory albo w szczelinę pnia. Widać ją tylko z boku, z odległości kilku kroków.

  Nie pomyl: Podobne szczeliny zajmują nietoperze i owady; gniazdo pełzacza ma wyraźny budulec z cienkich patyczków.

  Pełzacz leśnyCerthia familiaris

• ŚLAD ŻEROWANIA

  Kuźnia

  Szczelina w korze lub w pniaku, w którą dzięcioł wbija szyszkę, żeby ją rozkuć. Pod kuźnią leży sterta szyszek o postrzępionych, odgiętych i wyłamanych łuskach.

  Wymiar: sterta od kilkudziesięciu do kilkuset szyszek

  Nie pomyl: Wiewiórka ogryza szyszkę dookoła osi i zostawia gładki trzonek z pęczkiem łusek na końcu; dzięcioł rozrywa łuski, ale szyszka zachowuje kształt.

  Dzięcioł dużyDendrocopos major

• ŚLAD ŻEROWANIA

  Pierścienie dziurek

  Regularne rzędy płytkich dziurek opasujących pień brzozy, świerka albo modrzewia. Dzięcioł pije wyciekający sok wiosną; drzewo zwykle to znosi.

  Nie pomyl: Rzędy są poziome i równe; przypadkowe uszkodzenia kory nie układają się w pierścień.

  Dzięcioł dużyDendrocopos major

• GNIAZDO, NORA, DZIUPLA

  Dziupla z okrągłym wlotem

  Otwór niemal idealnie okrągły, o średnicy około 5 cm, zwykle kilka metrów nad ziemią i często na spodniej stronie pochyłego pnia.

  Wymiar: wlot około 5 cm

  Dzięcioł dużyDendrocopos major

• GNIAZDO, NORA, DZIUPLA

  Owalna dziupla

  Duży, zwykle owalny i pionowo wydłużony otwór, często wysoko na pniu. W czasie kucia u podstawy drzewa mogą leżeć świeże wióry.

  Wymiar: wlot około 8 na 12 cm

  Nie pomyl: Wlot dzięcioła dużego jest zwykle mniejszy i bardziej okrągły. Otwory zmieniają kształt z czasem; duża wyrwa może być żerowiskiem, nie wejściem do dziupli.

  Dzięcioł czarnyDryocopus martius

• ŚLAD ŻEROWANIA

  Rozkute pniaki

  Pniak albo podstawa martwego drzewa rozłupane na strzępy, z głębokimi, podłużnymi wyrwami sięgającymi środka drewna i stertą dużych wiórów u podnóża. Dzięcioł dobiera się do mrowisk i larw w drewnie.

  Nie pomyl: Praca dzika przy pniaku jest rozerwana i wymieszana z ziemią; ślad dzięcioła to czyste, jasne wióry i pionowe wyrwy.

  Dzięcioł czarnyDryocopus martius

• ŚLAD ŻEROWANIA

  Schowki z żołędziami

  Jesienią wtyka pojedyncze żołędzie w mech, ściółkę i darń, po jednym na schowek, często setki metrów od dębu. Zapomniane schowki kiełkują wiosną, co sprzyja rozsiewaniu dębów także poza sąsiedztwem drzew rodzicielskich.

  Nie pomyl: Nasiona chowają też gryzonie. Sam schowek lub młody dąb nie pozwala wskazać zwierzęcia, które przeniosło żołądź.

  SójkaGarrulus glandarius

• PIÓRA I POZOSTAŁE ŚLADY

  Niebieskie pióro

  Błękitne, czarno prążkowane pióro z pokryw skrzydłowych. Nie ma w polskim lesie drugiego takiego pióra, więc znalezione rozstrzyga oznaczenie bez wątpliwości.

  Wymiar: 3 do 5 cm

  SójkaGarrulus glandarius

• GNIAZDO, NORA, DZIUPLA

  Nie ma własnego gniazda

  Nie buduje własnego gniazda. Obserwacja dużego pisklęcia karmionego przez mniejszego ptaka może wskazywać pasożytnictwo lęgowe, lecz wymaga sprawdzenia gatunków. Nie podchodź do gniazda, aby to potwierdzić.

  Nie pomyl: Sam rozmiar pisklęcia nie wystarcza. Karmienie obserwuj przez lornetkę, nie odsłaniając gniazda.

  KukułkaCuculus canorus

• ODCHODY I WYPLUWKI

  Wypluwki

  Zbite, szare wałeczki z sierści z wyraźnie widocznymi kośćmi i czaszkami gryzoni. Leżą po kilka pod stałym miejscem odpoczynku, zwykle przy pniu.

  Wymiar: 3 do 7 cm długości

  Nie pomyl: Wypluwki ptaków drapieżnych dziennych mają mniej kości, bo silniejszy sok żołądkowy je rozpuszcza. Wypluwka z całymi czaszkami to prawie zawsze sowa.

  PuszczykStrix aluco

• PIÓRA I POZOSTAŁE ŚLADY

  Zbiegowisko drobnych ptaków

  Kilka gatunków naraz alarmuje przy jednym drzewie, nie odlatując: sikory, kowalik, strzyżyk, czasem sójka. To najskuteczniejszy sposób znalezienia dziennej kryjówki sowy.

  PuszczykStrix aluco

• PIÓRA I POZOSTAŁE ŚLADY

  Skubanisko

  Płaski pniak, kamień albo kopczyk, wokół którego leżą pióra albo sierść wyskubane przed jedzeniem. Pióra są wyrwane ze stosiną, nie przegryzione.

  Nie pomyl: Lis i kuna odgryzają pióra, zostawiając przegryzione stosiny; ptak drapieżny wyrywa je w całości.

  MyszołówButeo buteo

• GNIAZDO, NORA, DZIUPLA

  Gniazdo w rozwidleniu koron

  Platforma z gałęzi w rozwidleniu pnia, zwykle wysoko i blisko skraju lasu, dobudowywana co roku. W okresie lęgowym wyścielana świeżymi, zielonymi gałązkami.

  Wymiar: od 60 cm do ponad metra średnicy

  MyszołówButeo buteo

• ŚLAD ŻEROWANIA

  Szyszki z rozchylonymi łuskami

  Szyszka zachowuje kształt i oś, ale łuski są rozchylone, rozszczepione wzdłuż albo ukośnie odgięte. Leży pod drzewem cała, nie w kuźni.

  Nie pomyl: Wiewiórka ogryza szyszkę do gładkiego trzonka, dzięcioł rozrywa łuski poprzecznie w kuźni, a krzyżodziób rozchyla je, prawie nie niszcząc szyszki.

  Krzyżodziób świerkowyLoxia curvirostra

• ODCISK ŁAPY LUB RACICY

  Trop na błocie

  Duży odcisk trzech długich palców skierowanych do przodu. Tylny palec jest wysoko osadzony i zwykle nie pozostawia wyraźnego śladu.

  Wymiar: długość odcisku około 15 cm

  Nie pomyl: Trop czapli siwej może mieć zbliżony rozmiar, ale częściej pokazuje długi tylny palec. Błoto może zatrzeć różnice, dlatego rozmiar sam nie wystarcza.

  ŻurawGrus grus

• PIÓRA I POZOSTAŁE ŚLADY

  Pióro z pęku nad ogonem

  Długie, szare i wyraźnie postrzępione na końcu pióro znajdowane przy żerowiskach. Strzępiasta chorągiewka odróżnia je od gładkich piór czapli i gęsi.

  Wymiar: 20 do 40 cm

  ŻurawGrus grus

• ODCISK ŁAPY LUB RACICY

  Trop racicowy

  Dwie wąskie, spiczaste racice odbite blisko siebie, ustawione niemal równolegle. W miękkim gruncie przy szybkim biegu rozchodzą się na boki. Ślady układają się niemal w jednej linii, bo tylna noga stawia w odcisk przedniej.

  Wymiar: długość 3 do 4,5 cm

  Nie pomyl: Trop dorosłego jelenia jest zwykle większy. U młodych zwierząt rozmiary mogą się nakładać; uwzględnij kształt, podłoże i kolejne odciski.

  SarnaCapreolus capreolus

• ODCHODY I WYPLUWKI

  Bobki

  Czarne, lśniące i lekko wydłużone kulki wielkości fasoli, zwykle w zwartej kupce po kilkadziesiąt sztuk. Jeden koniec bywa spiczasty, drugi wklęsły.

  Wymiar: 10 do 15 mm

  Nie pomyl: Bobki jelenia są wyraźnie większe, zająca zaś bardziej okrągłe, matowe i pełne rozdrobnionych włókien.

  SarnaCapreolus capreolus

• ŚLAD ŻEROWANIA

  Zgryzanie pędów

  Wierzchołek młodego drzewka urwany ze strzępiastym, poszarpanym końcem, bo sarna nie ma siekaczy w górnej szczęce i nie tnie, tylko zrywa. Ślad na wysokości do metra.

  Nie pomyl: Zając odcina pęd gładko i ukośnie, jak nożem; sarna zwykle zostawia postrzępiony koniec.

  SarnaCapreolus capreolus

• PIÓRA I POZOSTAŁE ŚLADY

  Legowisko

  Owalne wgniecenie w ściółce albo trawie, z odgarniętymi liśćmi i widocznym gołym gruntem. Zwykle pod osłoną krzewu albo w gęstwinie młodnika.

  SarnaCapreolus capreolus

• ODCISK ŁAPY LUB RACICY

  Trop racicowy

  Duży, dwuczęściowy odcisk o zaokrąglonych końcach racic, wyraźnie szerszy niż u sarny. Przy szybkim biegu i w miękkim gruncie odbijają się także dwie raciczki z tyłu.

  Wymiar: długość 6 do 9 cm

  Nie pomyl: U dzika odciski raciczek często leżą szerzej, poza obrysem racic. Ich widoczność u obu gatunków zależy od podłoża i sposobu poruszania się.

  Jeleń szlachetnyCervus elaphus

• ODCHODY I WYPLUWKI

  Bobki

  Ciemne, wydłużone bobki z jednym końcem spiczastym i drugim wklęsłym, zwykle w luźnej kupce. Latem przy soczystym pokarmie zlewają się w placek.

  Wymiar: 20 do 25 mm

  Jeleń szlachetnyCervus elaphus

• ŚLAD ŻEROWANIA

  Spałowanie

  Zimą jeleń zdziera zębami pasy kory z pnia młodego świerka, jesionu albo jodły, zostawiając jasne, podłużne rany z widocznymi bruzdami po siekaczach. Ślad sięga do dwóch metrów.

  Nie pomyl: Rana po łuszczeniu kory przez wiatr i mróz nie ma równoległych bruzd po zębach.

  Jeleń szlachetnyCervus elaphus

• PIÓRA I POZOSTAŁE ŚLADY

  Babrzysko w czasie rykowiska

  W czasie rykowiska byk rozgrzebuje ściółkę racicami i tarza się w błotnistym dole, znacząc go moczem. Wokół leżą połamane gałązki i zdarta darń.

  Jeleń szlachetnyCervus elaphus

• ODCISK ŁAPY LUB RACICY

  Trop z raciczkami

  Dwie szerokie racice, a za nimi często dwa mniejsze odciski raciczek wysunięte na boki. Raciczki leżą nisko, ale na twardym podłożu mogą się nie odbić.

  Wymiar: długość 4 do 8 cm bez raciczek

  Nie pomyl: Sprawdź rozstaw raciczek, kształt racic i kilka kolejnych odcisków. Sam brak raciczek nie wyklucza dzika.

  DzikSus scrofa

• ŚLAD ŻEROWANIA

  Buchtowisko

  Płat ściółki przewrócony ryjem do góry dnem, z wyrwaną darnią, odsłoniętą glebą i korzeniami. Bywa wielkości stołu albo całej polany. Najwięcej powstaje jesienią i zimą.

  Nie pomyl: Praca dzięcioła czarnego przy pniaku to jasne wióry i pionowe wyrwy w drewnie, nie przewrócona gleba.

  DzikSus scrofa

• PIÓRA I POZOSTAŁE ŚLADY

  Babrzysko i drzewo do otarcia

  Błotnisty dół, w którym dzik tarza się, a obok drzewo z korą wygładzoną i oblepioną zaschniętym błotem do wysokości około metra. Często z wczepioną szczeciną.

  Wymiar: ślad błota do 100 cm nad ziemią

  DzikSus scrofa

• ODCHODY I WYPLUWKI

  Odchody

  Zbite, cylindryczne wałki złożone z wielu spojonych kulek, ciemne, często z widocznymi łuskami żołędzi i resztkami roślin.

  Wymiar: średnica 4 do 7 cm

  DzikSus scrofa

• ODCISK ŁAPY LUB RACICY

  Trop w linii

  Owalny odcisk z czterema palcami i zwykle widocznymi pazurami; środkowe palce wysuwają się przed boczne. W spokojnym kłusie ślady mogą układać się w wąską, niemal prostą linię.

  Wymiar: długość 4 do 5 cm

  Nie pomyl: Trop psa może przypominać trop lisa, także układem w linii. Zestaw proporcje odcisku z dłuższym ciągiem śladów; pojedynczy odcisk nie zawsze pozwala rozpoznać gatunek.

  LisVulpes vulpes

• ODCHODY I WYPLUWKI

  Odchody na podwyższeniu

  Skręcony wałek zwężający się w cienki koniuszek, z widocznymi włosami, kośćmi albo pestkami. Lis zostawia go na widocznym miejscu: kamieniu, kretowisku, pniaku, środku ścieżki.

  Wymiar: długość 5 do 10 cm

  Nie pomyl: Odchody kuny są cieńsze i częściej leżą na leżaninie albo na dachu; borsuk często zostawia swoje w płytkim dołku zwanym latryną.

  LisVulpes vulpes

• GNIAZDO, NORA, DZIUPLA

  Nora

  Otwór o średnicy około 20 cm w skarpie albo na zboczu, z wachlarzem wygrzebanej ziemi. Przy norze z młodymi leży rozdeptana trawa, resztki pokarmu i silnie czuć lisem.

  Nie pomyl: Nora borsuka jest wyraźnie większa, czystsza i bez resztek pokarmu; borsuk wynosi stare posłanie na zewnątrz.

  LisVulpes vulpes

• ODCISK ŁAPY LUB RACICY

  Pięciopalczasty trop

  Szeroka poduszka, pięć palców ustawionych w łuk niemal w jednej linii i pięć długich pazurów odbitych wyraźnie przed palcami. Odcisk przedniej łapy jest większy i ma dłuższe pazury niż tylnej.

  Wymiar: długość 5 do 7 cm bez pazurów

  Nie pomyl: Lis ma cztery palce i trop owalny; borsuk pięć palców i trop szeroki jak mała dłoń.

  BorsukMeles meles

• ODCHODY I WYPLUWKI

  Latryna

  Płytki, wykopany dołek z odchodami, zwykle kilka takich dołków obok siebie na granicy terytorium albo przy ścieżce do nory. Odchody bywają nieuformowane i pełne resztek owadów oraz pestek.

  Nie pomyl: Lis zostawia odchody na widocznym podwyższeniu i zwykle ich nie przykrywa.

  BorsukMeles meles

• GNIAZDO, NORA, DZIUPLA

  Nora z wałem ziemi

  Kilka otworów o szerokości 25 do 35 cm, z ogromnym wachlarzem wygrzebanej ziemi poniżej wejścia. Wokół wydeptane ścieżki i wyniesione na zewnątrz stare posłanie z suchych liści i traw.

  Wymiar: otwór 25 do 35 cm

  BorsukMeles meles

• PIÓRA I POZOSTAŁE ŚLADY

  Ścieżki i drzewa z rysami

  Wydeptane, kilkunastocentymetrowe szlaki prowadzące od nory w las, często przechodzące pod pniami. Przy norze bywa drzewo z pionowymi rysami po pazurach na wysokości do metra.

  BorsukMeles meles

• ŚLAD ŻEROWANIA

  Ogryziona szyszka

  Szyszka obrobiona dookoła osi aż do gołego trzonka, z zachowanym pęczkiem kilku łusek na samym wierzchołku. Leży w kupkach przy pniu, na pniaku albo na konarze, razem z odgryzionymi łuskami.

  Nie pomyl: Ogryzione szyszki zostawiają też inne gryzonie. Porównaj sposób usunięcia łusek, wielkość resztek i ślady w otoczeniu; sama odsłonięta oś nie daje pewności.

  Wiewiórka pospolitaSciurus vulgaris

• ODCISK ŁAPY LUB RACICY

  Trop skokiem

  Cztery odciski w jednej grupie: dwa większe, pięciopalczaste odciski tylnych łap stoją przed dwoma mniejszymi, czteropalczastymi przednimi. Grupy powtarzają się co kilkadziesiąt centymetrów.

  Wymiar: grupa tropów 10 do 18 cm

  Nie pomyl: Zając zostawia podobny układ, ale jego tylne odciski są wyraźnie dłuższe, a odstępy między grupami wielokrotnie większe.

  Wiewiórka pospolitaSciurus vulgaris

• GNIAZDO, NORA, DZIUPLA

  Gniazdo z gałązek

  Kulista, zamknięta konstrukcja o średnicy około 30 cm, z gałązek, mchu i liści, wciśnięta w rozwidlenie przy pniu. Ma boczne wejście i wyściółkę, czym różni się od otwartego gniazda ptaka.

  Wymiar: średnica około 30 cm

  Nie pomyl: Kuliste, zamknięte gniazda budują również niektóre ptaki. Oceń budulec i wielkość z dystansu, bez zaglądania do środka.

  Wiewiórka pospolitaSciurus vulgaris

• ŚLAD ŻEROWANIA

  Rozłupany orzech

  Orzech laskowy rozdzielony na dwie równe połówki albo z okrągłym otworem o gładkich, wygryzionych brzegach. Leży w miejscu żerowania, nie tam, gdzie rósł.

  Wiewiórka pospolitaSciurus vulgaris

• ŚLAD ŻEROWANIA

  Ścięte drzewo

  Pień przegryziony w charakterystyczną klepsydrę: zwężony w połowie, z gładkimi, ukośnymi powierzchniami pokrytymi parami równoległych żłobków po siekaczach. Wokół pniaka leżą duże, jasne wióry wielkości palca.

  Nie pomyl: Piła i siekiera zostawiają płaskie, równe cięcie bez zwężenia; wiatr łamie pień nierówno i ze strzępami włókien.

  Bóbr europejskiCastor fiber

• PIÓRA I POZOSTAŁE ŚLADY

  Żeremie i tama

  Tama z gałęzi i mułu lub żeremie z wejściem pod wodą. Świeże naprawy i pogryzione gałęzie mogą wskazywać używanie obiektu, lecz sama stara konstrukcja nie dowodzi obecności bobrów dzisiaj.

  Wymiar: żeremie do 2 m wysokości

  Bóbr europejskiCastor fiber

• ODCISK ŁAPY LUB RACICY

  Trop z błoną

  Duży odcisk tylnej łapy z błoną pławną między palcami, często częściowo zatarty przez wleczony ogon i przez odcisk mniejszej łapy przedniej. Najlepiej widoczny na mulistym brzegu przy spływie do wody.

  Wymiar: tylna łapa 13 do 16 cm

  Bóbr europejskiCastor fiber

• PIÓRA I POZOSTAŁE ŚLADY

  Spływ

  Wygładzona, błotnista rynna prowadząca ze skarpy prosto do wody, szeroka na kilkadziesiąt centymetrów. Powstaje od wielokrotnego zsuwania się zwierzęcia i ciągnięcia gałęzi.

  Bóbr europejskiCastor fiber

• ODCHODY I WYPLUWKI

  Znak na kamieniu

  Odchody na kamieniu, korzeniu lub innym wyeksponowanym miejscu przy wodzie. Mogą zawierać łuski, ości i resztki skorupiaków. Oglądaj je na miejscu bez dotykania.

  Wymiar: 3 do 10 cm

  Nie pomyl: Resztki ryb występują też w odchodach innych drapieżników, np. norki. Zestaw znalezisko z tropami i pozostałymi śladami przy brzegu.

  WydraLutra lutra

• ODCISK ŁAPY LUB RACICY

  Trop z pięcioma palcami

  Szeroki, zaokrąglony odcisk z pięcioma palcami; błona pławna odbija się tylko w bardzo miękkim mule. Obok tropu często ciągnie się bruzda po ogonie.

  Wymiar: długość 5 do 9 cm

  Nie pomyl: Bóbr zostawia znacznie większy odcisk tylnej łapy z wyraźną błoną i szerszą bruzdą po płaskim ogonie.

  WydraLutra lutra

• PIÓRA I POZOSTAŁE ŚLADY

  Zjazd i przejście

  Wygładzona rynna na stromym brzegu, węższa niż spływ bobra, oraz wydeptane przejście przez półwysep albo pod mostkiem, skracające drogę między zakolami.

  WydraLutra lutra

• ODCISK ŁAPY LUB RACICY

  Odciski parami

  Pięć palców z pazurkami; tropy układają się w regularne pary ustawione ukośnie, bo zwierzę porusza się skokami, stawiając tylne łapy w odciski przednich. Para po parze, z równym odstępem.

  Wymiar: pojedynczy odcisk 4 do 5 cm, odstęp par 50 do 90 cm

  Nie pomyl: Kuna domowa zostawia podobny trop. Owłosienie łap kuny leśnej może rozmywać odcisk. Para śladów wskazuje sposób ruchu, ale nie rozstrzyga samodzielnie gatunku.

  Kuna leśnaMartes martes

• ODCHODY I WYPLUWKI

  Odchody na wyniesieniu

  Cienki, mocno skręcony wałek zwężający się w nitkowaty koniec, z sierścią, pestkami i szczątkami owadów. Kuna zostawia go na kłodzie, pniaku, kamieniu albo na belce w budynku.

  Wymiar: długość 8 do 12 cm, grubość około 1 cm

  Kuna leśnaMartes martes

• GNIAZDO, NORA, DZIUPLA

  Dzienna kryjówka

  Dziupla po dzięciole czarnym, stare gniazdo ptaka drapieżnego albo gniazdo wiewiórki, zajęte i przebudowane. Pod drzewem bywają resztki pokarmu i odchody.

  Kuna leśnaMartes martes

• ODCISK ŁAPY LUB RACICY

  Grupa czterech odcisków

  W skoku dwie duże tylne łapy lądują przed mniejszymi przednimi, patrząc w kierunku ruchu. Większe odciski leżą obok siebie na czele grupy, a mniejsze za nimi, zwykle jeden za drugim. Odstępy zależą od tempa biegu.

  Wymiar: tylna łapa 10 do 15 cm, odstęp grup 0,5 do 2 m

  Nie pomyl: Wiewiórka zostawia taki sam układ, ale kilka razy mniejszy i z krótkim odstępem między grupami.

  Zając szarakLepus europaeus

• ŚLAD ŻEROWANIA

  Ukośne cięcie pędu

  Młody pęd odcięty ukośnie i dość gładko przez siekacze. Wysokość śladu zależy także od pokrywy śnieżnej; porównaj cięcie z tropami i bobkami w pobliżu.

  Nie pomyl: Sarna zrywa pęd i zostawia strzępiasty koniec; zając tnie czysto, bo ma siekacze w obu szczękach.

  Zając szarakLepus europaeus

• ODCHODY I WYPLUWKI

  Bobki

  Spłaszczone kulki koloru słomy, matowe i pełne rozdrobnionych włókien roślinnych, rozrzucone pojedynczo, a nie w kupce.

  Wymiar: 15 do 20 mm

  Nie pomyl: Bobki sarny są czarne, lśniące i leżą w zwartej kupce.

  Zając szarakLepus europaeus

• PIÓRA I POZOSTAŁE ŚLADY

  Kotlina

  Płytkie, owalne zagłębienie w ziemi albo trawie, dopasowane do ciała zwierzęcia, zwykle pod miedzą albo kępą. Zając nie kopie nory i cały rok leży na powierzchni.

  Zając szarakLepus europaeus

• ODCISK ŁAPY LUB RACICY

  Bardzo duży trop

  Dwie wydłużone, szpiczaste racice o wyraźnie wklęsłych krawędziach wewnętrznych, znacznie większe niż u jelenia. W miękkim, bagiennym gruncie odbijają się także raciczki, co dodatkowo wydłuża ślad.

  Wymiar: długość 13 do 16 cm bez raciczek

  Nie pomyl: Trop dorosłego jelenia jest zwykle mniejszy i bardziej zaokrąglony. Młody osobnik i miękkie podłoże mogą utrudnić porównanie wielkości.

  ŁośAlces alces

• ŚLAD ŻEROWANIA

  Zgryzanie wysoko

  Pędy wierzb, osiki i brzozy oberwane na wysokości od półtora do ponad dwóch metrów, ze strzępiastym końcem. Żadne inne nasze zwierzę nie sięga tak wysoko bez wspinania się.

  Wymiar: ślad na wysokości 150 do 230 cm

  Nie pomyl: Pędy zgryzają także inne jeleniowate. Sama wysokość uszkodzenia nie wystarczy; szukaj dużych tropów i innych śladów w pobliżu.

  ŁośAlces alces

• ODCHODY I WYPLUWKI

  Bobki

  Duże, wydłużone bobki w kształcie beczułki, zwykle jasnobrązowe i w dużych kupkach. Zimą przy zdrewniałym pokarmie są suche i włókniste.

  Wymiar: 25 do 35 mm

  ŁośAlces alces

• ODCHODY I WYPLUWKI

  Odchody z połyskiem

  Czarne, wydłużone wałeczki z widocznymi, połyskującymi fragmentami pancerzy chrząszczy. Leżą pojedynczo na ścieżce, trawniku albo w ściółce.

  Wymiar: długość 3 do 5 cm

  Jeż wschodniErinaceus roumanicus

• GNIAZDO, NORA, DZIUPLA

  Gniazdo z liści

  Zbita kula suchych liści wciśnięta pod stertę gałęzi, pod wykrot albo pod krzew żywopłotu. Zimowe gniazdo jest wyraźnie grubsze i szczelniejsze niż letnie.

  Jeż wschodniErinaceus roumanicus

• PIÓRA I POZOSTAŁE ŚLADY

  Szelest po zmroku

  Głośne sapanie i szuranie w ściółce, nieproporcjonalne do wielkości zwierzęcia. To najczęstszy sposób stwierdzenia obecności jeża, bo tropu w liściach praktycznie nie widać.

  Jeż wschodniErinaceus roumanicus

• GNIAZDO, NORA, DZIUPLA

  Kopiec z igliwia

  Stożek z suchych igieł i patyczków, od kilkudziesięciu centymetrów do ponad metra wysokości, zwykle oparty o pniak albo korzeń. Powierzchnia rusza się od mrówek w ciepły dzień.

  Wymiar: wysokość od 30 cm do ponad 150 cm

  Nie pomyl: Podobne kopce budują także inne mrówki z grupy Formica rufa. Zanotuj mrówki leśne, jeżeli nie masz zdjęć pozwalających sprawdzić cechy gatunkowe.

  Mrówka rudnicaFormica rufa

• PIÓRA I POZOSTAŁE ŚLADY

  Szlaki mrówek

  Wąskie, wydeptane do gołej ziemi ścieżki biegnące od kopca w promieniu nawet kilkudziesięciu metrów, zwykle prosto do pni drzew. Najlepiej widoczne rano, gdy kolonia rusza po spadź.

  Wymiar: szerokość 2 do 5 cm

  Mrówka rudnicaFormica rufa

• ŚLAD ŻEROWANIA

  Rozkopany kopiec

  Wierzchołek gniazda rozgrzebany i rozrzucony na boki, z odsłoniętym wnętrzem. To ślad dzięcioła czarnego albo dzika, nie samych mrówek.

  Nie pomyl: Praca dzięcioła zostawia jamę o stromych ścianach; dzik rozwala kopiec szeroko i miesza igliwie z ziemią.

  Mrówka rudnicaFormica rufa

• ŚLAD ŻEROWANIA

  Żerowisko pod korą

  Po odpadnięciu kory widać pionowy chodnik matczyny, a z niego odchodzą prostopadle chodniki larwalne, rozszerzające się ku końcom. Całość wygląda jak wiersze druku z marginesem.

  Wymiar: chodnik matczyny 6 do 12 cm

  Nie pomyl: Różne korniki tworzą różne układy chodników. Sprawdź gatunek drzewa i cały wzór żerowiska; pojedynczy chodnik nie wystarcza.

  Kornik drukarzIps typographus

• PIÓRA I POZOSTAŁE ŚLADY

  Brunatna mączka

  Drobne, rdzawobrunatne trociny w szczelinach kory, u podstawy pnia i w pajęczynach na pniu. To najwcześniejszy widoczny objaw zasiedlenia, często wcześniejszy niż zmiana barwy igieł.

  Nie pomyl: Mączka po dzięciole jest jasna i grubsza; mączka kornika ma barwę kory i konsystencję pudru.

  Kornik drukarzIps typographus

• PIÓRA I POZOSTAŁE ŚLADY

  Odpadająca kora i rude igły

  Płaty kory odchodzą od pnia i leżą u podstawy, a korona najpierw matowieje, potem rudzieje od góry. Gdy igły są już rude, chrząszcze zwykle opuściły drzewo.

  Kornik drukarzIps typographus

• PIÓRA I POZOSTAŁE ŚLADY

  Lejki żywiczne

  Skupienia zastygłej żywicy na pniu mogą powstawać wokół prób wgryzienia owada. Sam wyciek nie potwierdza, czy drzewo skutecznie się obroniło ani który gatunek owada je zasiedla.

  Kornik drukarzIps typographus

• ŚLAD ŻEROWANIA

  Wyciek soku na dębie

  Ciemna, fermentująca plama soku na pniu albo u nasady konaru, oblepiona owadami. Dorosłe jelonki zlizują tam sok; przy jednym wycieku bywa ich kilka naraz.

  Nie pomyl: Podobne wycieki odwiedzają motyle, osy i inne chrząszcze; sam wyciek nie dowodzi obecności jelonka.

  Jelonek rogaczLucanus cervus

• PIÓRA I POZOSTAŁE ŚLADY

  Martwy samiec pod dębem

  Po sezonie lotu pod starymi dębami leżą puste pancerze i oderwane żuwaczki. To najczęstszy sposób stwierdzenia gatunku, bo żywego chrząszcza widuje się rzadko.

  Wymiar: żuwaczki do 3 cm

  Jelonek rogaczLucanus cervus

• GNIAZDO, NORA, DZIUPLA

  Próchnowisko u podstawy pnia

  Wilgotne, ciemne próchno w podstawie starego dębu, w pniaku albo w zagrzebanym korzeniu. Tam rozwijają się larwy; rozkopanie takiego miejsca niszczy stanowisko.

  Jelonek rogaczLucanus cervus

• PIÓRA I POZOSTAŁE ŚLADY

  Owalny otwór wylotowy

  Owalny otwór w korze i drewnie starego dębu. Kilka otworów na pniu może wskazywać wieloletnie żerowanie, lecz oznaczenie wymaga sprawdzenia także innych cech.

  Nie pomyl: Podobne otwory pozostawiają inne owady. Zestaw kształt i wielkość wlotu z gatunkiem drzewa oraz charakterem chodników; nie usuwaj kory, aby zajrzeć do środka.

  Kozioróg dęboszCerambyx cerdo

• ŚLAD ŻEROWANIA

  Chodniki i wiór

  Pod otworami i w szczelinach kory leży gruby, wiórowaty urobek, wyraźnie większy niż trociny kornika. W odsłoniętym drewnie widać chodniki grubości palca.

  Wymiar: wióry do kilku milimetrów

  Kozioróg dęboszCerambyx cerdo

• PIÓRA I POZOSTAŁE ŚLADY

  Zasiedlone drzewo

  Stary dąb z otworami i śladami żerowania może być miejscem rozwoju chronionych owadów. Same otwory, wyciek soku i suche konary nie dowodzą obecności kozioroga. Ocena drzewa wymaga sprawdzenia cech stanowiska.

  Kozioróg dęboszCerambyx cerdo

• ODCHODY I WYPLUWKI

  Grudki w próchnie

  W próchnie mogą gromadzić się ciemne grudki odchodów larw. Takie pozostałości utrzymują się długo, także po ustaniu zasiedlenia. Nie rozgrzebuj dziupli podczas spaceru.

  Wymiar: 5 do 10 mm

  Nie pomyl: Podobne odchody pozostawiają inne chrząszcze próchnowiskowe. Pewne oznaczenie wymaga fachowego porównania; same grudki nie potwierdzają gatunku ani aktualnego zasiedlenia.

  Pachnica dębowaOsmoderma barnabita

• GNIAZDO, NORA, DZIUPLA

  Dziupla z próchnem

  Wypróchniałe wnętrze grubego drzewa z wilgotnym, ciemnym próchnem, zwykle z otworem powstałym po odłamanym konarze. Wnętrze bywa głębokie na metr i więcej.

  Pachnica dębowaOsmoderma barnabita

• PIÓRA I POZOSTAŁE ŚLADY

  Zapach przy dziupli

  W ciepłe letnie popołudnie od zasiedlonej dziupli bywa czuć wyraźną, słodkawo-skórzaną woń. Gatunek rozpoznaje się wtedy nosem, zanim zobaczy się chrząszcza.

  Pachnica dębowaOsmoderma barnabita

• ŚLAD ŻEROWANIA

  Galas na spodzie liścia

  Kulista narośl na spodniej stronie liścia dębu. Ilustracja pokazuje przekrój z komorą larwalną; w terenie pozostaw galas cały, bo może nadal zawierać żywego owada.

  Wymiar: 15 do 20 mm

  Nie pomyl: Dęby mają wiele podobnych galasów. Sprawdź stronę liścia, wielkość, powierzchnię i sposób przytwierdzenia; sam kulisty kształt nie daje pewności.

  Galasówka dębiankaCynips quercusfolii

• ŚLAD ŻEROWANIA

  Galasy w ściółce

  Jesienią i zimą kuliste galasy leżą w ściółce pod dębami razem z opadłymi liśćmi, wyschnięte i brązowe. Można je wtedy oglądać bez zrywania liści; nie rozcinaj galasów.

  Galasówka dębiankaCynips quercusfolii

• GNIAZDO, NORA, DZIUPLA

  Gniazdo w ziemi

  Niepozorny otwór pod darnią, kamieniem albo stertą liści, z regularnym ruchem trzmieli wlatujących i wylatujących. Gniazdo bywa słyszalne jako basowy szum spod ziemi.

  Nie pomyl: Sam otwór i brzęczenie nie rozstrzygają gatunku. Obejrzyj z dystansu owady przy kwiatach; nie blokuj wejścia i nie zbliżaj się do gniazda.

  Trzmiel ziemnyBombus terrestris

• PIÓRA I POZOSTAŁE ŚLADY

  Królowa nisko nad ziemią wiosną

  Wczesną wiosną duży trzmiel lata powoli, zygzakiem tuż nad ściółką, zaglądając pod liście i w szczeliny. To królowa szukająca miejsca na gniazdo, a nie owad chory.

  Trzmiel ziemnyBombus terrestris

• PIÓRA I POZOSTAŁE ŚLADY

  Sieć kolista

  Pionowa, kolista sieć o średnicy do kilkudziesięciu centymetrów, rozpięta w poprzek ścieżki albo między gałęziami. Rano obsypana rosą jest widoczna z daleka.

  Wymiar: średnica do 40 cm

  Nie pomyl: Płaskie, lejkowate płachty w trawie należą do innych rodzin pająków; sieć kolista o regularnej spirali to krzyżak albo jego bliscy krewni.

  Krzyżak ogrodowyAraneus diadematus

• PIÓRA I POZOSTAŁE ŚLADY

  Kokon z jajami

  Żółtawy, watowaty kłębek jedwabiu ukryty w szczelinie kory, pod liściem albo w zaroślach, zwykle nieopodal sieci. Zostaje na zimę, gdy pająka już nie ma.

  Wymiar: około 10 mm

  Krzyżak ogrodowyAraneus diadematus

• PIÓRA I POZOSTAŁE ŚLADY

  Kleszcz na ubraniu

  Ciemna, drobna kropka poruszająca się po materiale. Na jasnym ubraniu łatwiej ją dostrzec. Obejrzenie odzieży nie zastępuje kontroli skóry po spacerze.

  Wymiar: 1 do 4 mm

  Kleszcz pospolityIxodes ricinus

• PIÓRA I POZOSTAŁE ŚLADY

  Ślad po wkłuciu

  Samo zaczerwienienie skóry nie pozwala oznaczyć gatunku ani rozpoznać zakażenia. Po ukłuciu obserwuj miejsce i samopoczucie. Powiększająca się zmiana lub niepokojące objawy wymagają konsultacji lekarskiej.

  Kleszcz pospolityIxodes ricinus

• PIÓRA I POZOSTAŁE ŚLADY

  Pusta muszla

  Kulista, kremowobrązowa muszla leżąca w ściółce, z czasem wypłowiała. Uszkodzenia mogą sugerować żerowanie innego zwierzęcia, ale cała muszla nie pozwala ustalić przyczyny śmierci.

  Wymiar: 30 do 50 mm

  Nie pomyl: Muszle mniejszych ślimaków zaroślowych są do 25 mm i mają wyraźniejsze paski; winniczek jest wyraźnie większy i bledszy.

  Ślimak winniczekHelix pomatia

• PIÓRA I POZOSTAŁE ŚLADY

  Kowadełko drozda

  Kamień, pniak albo korzeń obłożony potłuczonymi skorupkami ślimaków. Drozd śpiewak rozbija tam muszle, uderzając nimi o twarde podłoże. To ślad ptaka, znaleziony po ślimaku.

  Ślimak winniczekHelix pomatia

• PIÓRA I POZOSTAŁE ŚLADY

  Wieczko wapienne

  Biała, wapienna płytka wielkości paznokcia, znaleziona w ściółce wiosną. To odrzucone zamknięcie muszli po zimowaniu.

  Wymiar: około 20 mm

  Ślimak winniczekHelix pomatia